E Diz Valkäu, o źudeco Sälaź

Pala so avile ol mongolǎ andar ol berśa 1241-1242, e Transilvania ʒan ande jekh nevi epoka. P-o savorro than laqo, andar than thanesθe, vazden pen diza zorale save te inkeren k-ol marimata neve. Andar kadava tablovo si rig vi e Diz Valkäu, ages and-o źudeco Sälaź, savi maj anglal dikhelas katar sǎ o than d-and-o sudo le komitatosqo Krasna. E diz si and-e komuna Valkäo Telutno, haj si phendo pa laθe and-ol lila e jekhtovar and-o berś 1319. 

E diz si vazdini pe jekh platovo le planoça triungiularo, katar o sudo si la maj cïra de 30 metrǎ. Ande sakodola punktoja kardinalo sas vazdine duj turnoja thule, andar barr, save maj si numaj jekh rig andar lenθe, haj si ol martorǎ bute marimatenqe kaj sas pe diz. Ćaćes, vi e jekhtovar kana phenel pes and-ol lila pa e diz Valkäu, si sa pa jekh maripen (asedio), haj kadaja sas mardi katar ol trupe thagarikane katar e familia Borśa. E diz paruvel le xulajen butvar and-ol berśa haj aresel te avel la familiaqi  Losonczi-Bánffy.

Ćaćes e diz si śerutni vaś e Transilvania. Sode sas o Evo Medio, ol but asedǒja mukhle penqe urme pe laθe, kadja ke ages, kadaja maj inkerel numaj jekh kotor andar laθe, haj si e martora vremojenqi kaj na-i siguro haj phare.  

---

E paramići le thanesqi

E Diz Valkäu sas lini haj peravdi and-o berś 1665 katar jekh armata xoraxani. De De atunći e istoria kadalaqi si peravdi. Pala maj but de jekh paś śeliberś, and-o berś 1727, ol lila phenen amenqe ke ande kadaja diz na beśelas khonik. Daśtias numaj te godisaras amen sar sas o ʒivipen andral laqe zorale zidoja, e zarva andral ol turnoja brakhle katar ol soldacǎ haj ol baredivesa andar ol bare livnǎ la filatǐnaqe kaj sas and-e diz. 

---

Jekhutne bukǎ kaj ʒives len

O than si barvalo bute monumentojença laiko vaj khangerikane jekhe istoriaça savi zinzarel pes maj but śeliberśa. E khangeri reformato andar e Krasna, kaj si and-o maśkar le forosqo, si jekh andar kadala. O vazdipen kultosqo sas maj anglal jekh khangeri katoliko, vazdini k-o agor le śeliberśesqo XIV, haj ol ćaćǎrimata si ol bukǎ gotiko sar si ol arkade le felǎstrinenqe, ol udara haj o tavano nervurença le altarosqe. And-o śeliberś XVI, pala e influenca la reformaqi reliʒioso, e khangeri katoliko sas paruvdi ande jekh reformato. O turno la khangerǎqo sas vazdino and-o berś 1708, haj sas les arkade haj śtar turnulecoja, haj vi vareso ućharimasqe kerdo andar śindrila.